Şaşılık Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi
-
Şaşılık Nedir?
-
Şaşılık Neden Olur?
-
Şaşılık Türleri Nelerdir?
-
Şaşılık Belirtileri Nelerdir?
-
Bebeklerde Şaşılık ve Yalancı Şaşılık
-
Yetişkinlerde Sonradan Şaşılık
-
Şaşılık Nasıl Teşhis Edilir?
-
Şaşılık ve Göz Tembelliği Arasındaki Fark
-
Şaşılık Tedavi Edilmezse Ne Olur?
-
Şaşılık Nasıl Tedavi Edilir?
-
Şaşılıkta Takip ve Günlük Yaşam
-
Şaşılıkta Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Şaşılık, gözlerin aynı noktaya birlikte yönelmesini sağlayan hizalanmanın bozulmasıdır. Bir göz karşıya bakarken diğeri içe, dışa, yukarı veya aşağı kayabilir. Kayma sürekli olabileceği gibi yalnızca belirli zamanlarda da görülebilir. Çocuklukta veya yetişkinlikte ortaya çıkabilen şaşılıkta tedavi; kaymanın nedenine, görme düzeyine ve gözlerin birlikte çalışma durumuna göre planlanır.
Şaşılık Nedir?
Şaşılık, tıbbi adıyla strabismus, iki gözün bakış doğrultularının birbiriyle uyumlu olmamasıdır. Normalde gözlerden gelen görüntüler beyinde birleştirilir. Gözlerin farklı yönlere bakması bu iş birliğini bozabilir; çift görmeye veya derinlik algısında azalmaya yol açabilir. Küçük çocuklarda beyin kayan gözden gelen görüntüyü baskılayabildiği için çift görme fark edilmeyebilir.
Göz kayması yalnızca göz çevresindeki kasların kuvvetiyle açıklanamaz. Kasları yöneten sinirler, beyindeki kontrol mekanizmaları, kırma kusurları ve gözün görme düzeyi de hizalanmayı etkiler. Bu nedenle dışarıdan benzer görünen iki kaymanın nedeni ve tedavisi farklı olabilir.
Şaşılık Neden Olur?
Şaşılığın tek bir nedeni yoktur ve bazı kişilerde kesin neden belirlenemeyebilir. Ailede şaşılık bulunması, erken doğum ve bazı gelişimsel sorunlar çocukluk çağında riski artırabilir. Özellikle hipermetropiye bağlı aşırı odaklanma çabası, bazı çocuklarda gözlerin içe kaymasına neden olabilir. Ancak her kırma kusuru şaşılık oluşturmaz; her şaşılık da gözlükle tamamen düzelmez.
Bir gözün görmesini azaltan katarakt veya retina hastalıkları, gözlerin birlikte çalışmasını bozarak kaymaya yol açabilir. Yetişkinlerde yeni başlayan şaşılık; göz hareketlerini yöneten sinirlerin etkilenmesi, tiroit göz hastalığı, travma veya nörolojik hastalıklarla ilişkili olabilir. Diyabet gibi hastalıklar bazı kişilerde göz kaslarını yöneten sinirleri etkileyebilir. Altta yatan neden, yalnızca kaymanın yönüne bakılarak anlaşılmaz.
Çocuklarda şaşılık nedenleri
Çocukluk çağında kaymanın başladığı yaş ve gözlükle değişip değişmediği tanı açısından yol gösterir. Bebeklikte başlayan içe kaymalar ile odaklanma çabasına bağlı, daha sonra fark edilen kaymalar aynı şekilde değerlendirilmez. Prematüre doğum öyküsü, ailede göz kayması veya göz tembelliği bulunması, gelişimsel sorunlar ve geçirilmiş göz hastalıkları muayenede sorgulanır.
Çocuğun yorulduğunda daha çok kayması, sorunun yalnızca yorgunluktan kaynaklandığını göstermez. Yorgunluk veya hastalık dönemlerinde var olan hizalanma sorunu daha görünür hale gelebilir. Ailenin kaymanın hangi gözde ve ne sıklıkta olduğunu gözlemlemesi yararlıdır; ancak bu gözlemler muayenenin yerini tutmaz.
Şaşılık Türleri Nelerdir?
Şaşılık, öncelikle gözün kaydığı yöne göre adlandırılır.
- İçe şaşılık yani ezotropya: Gözün buruna doğru dönmesidir.
- Dışa şaşılık yani ekzotropya: Gözün kulağa doğru yönelmesidir.
- Yukarı kayma yani hipertropya: Bir gözün diğerine göre daha yukarıda olmasıdır.
- Aşağı kayma yani hipotropya: Bir gözün diğerine göre daha aşağıda olmasıdır.
Yatay ve dikey kaymalar aynı kişide birlikte bulunabilir. Ayrıca kayma sürekli veya aralıklı olabilir; hep aynı gözde görülebilir ya da iki göz arasında değişebilir. Hekim, başlangıç yaşını ve bakış yönleriyle kaymanın değişip değişmediğini de değerlendirir. Bu özellikler tedavi planını etkiler.
Sürekli ve aralıklı şaşılık
Sürekli şaşılıkta gözlerin hizalanma bozukluğu devamlıdır. Aralıklı şaşılıkta ise gözler bazı zamanlarda birlikte çalışır, bazı zamanlarda kayma ortaya çıkar. Özellikle aralıklı dışa kaymada dalgınlık, uzak bir noktaya bakma veya yorgunluk sırasında kayma fark edilebilir. Kaymanın ne sıklıkta oluştuğu ve kişinin gözlerini yeniden hizalamakta zorlanıp zorlanmadığı takipte önemlidir.
Gizli şaşılık nedir?
Gizli şaşılıkta, iki gözün birlikte bakmasını sağlayan mekanizma günlük koşullarda hizalanmayı koruyabilir. Gözlerden biri kapatıldığında veya bu iş birliği bozulduğunda kayma eğilimi ortaya çıkabilir. Tıbbi olarak heteroforya denilen bu durum her zaman şikâyete neden olmaz. Yakınma varsa kırma kusurları, gözlerin birlikte çalışma kapasitesi ve diğer olası nedenler değerlendirilir. Gizli kayma ile dışarıdan görülen belirgin şaşılık aynı bulgu değildir.
Şaşılık Belirtileri Nelerdir?
En belirgin bulgu, gözlerin aynı yöne bakmamasıdır. Bununla birlikte küçük açılı veya aralıklı kaymalar aile tarafından kolayca fark edilmeyebilir.
- Gözlerden birinin zaman zaman veya sürekli kayması
- Bir nesneye bakarken başı eğme ya da yana çevirme
- Özellikle parlak ışıkta bir gözü kapatma
- Çift görme veya derinlik algısında güçlük
- Yakın çalışmada göz yorgunluğu ve odaklanma sorunları
Bu belirtilerin her biri başka göz sorunlarında da görülebilir. Özellikle çocuklarda çift görmenin olmaması, şaşılık bulunmadığı anlamına gelmez. Göz kızarıklığı ise tek başına şaşılığın tipik bir belirtisi değildir.
Bebeklerde Şaşılık ve Yalancı Şaşılık
Bebeklerde burun kökünün genişliği veya göz kapaklarının iç kısmındaki deri kıvrımları, gözler düzgün hizalansa bile içe kayma görünümü oluşturabilir. Bu duruma yalancı şaşılık denir. Gerçek şaşılıkla ayrımı, fotoğrafa bakılarak güvenilir biçimde yapılamaz; göz muayenesi gerekir.
İlk aylarda kısa süreli hizalanma düzensizlikleri görülebilse de sürekli kayma her yaşta değerlendirilmelidir. Üçüncü aydan sonra devam eden veya tekrarlayan kaymalarda da muayene ertelenmemelidir. Kaymanın büyüdükçe mutlaka geçeceği düşünülerek beklenmesi uygun değildir.
Yetişkinlerde Sonradan Şaşılık
Yetişkinlerde çocukluktan beri bulunan kayma devam edebilir, daha önce kontrol edilebilen bir kayma belirginleşebilir veya ilk kez yeni bir şaşılık gelişebilir. Çocukluktan kalan kaymalarda kişi çift görmeye alışmış olmak zorunda değildir; beyin bir gözün görüntüsünü baskılıyor olabilir. Yeni başlayan kaymada ise çift görme daha belirgin bir yakınma olabilir.
Sonradan gelişen kaymayı yalnızca kozmetik bir sorun olarak değerlendirmek uygun değildir. Başlangıç zamanı, çift görmenin uzak veya yakında artması, göz kapağında düşme ve diğer belirtiler nedenin araştırılmasına yardımcı olur. Hekim gerekli görürse nöroloji veya ilgili başka branşlarla birlikte değerlendirme yapabilir. Her yetişkin şaşılığında aynı tetkikler istenmez.
Şaşılık Nasıl Teşhis Edilir?
Tanıda göz hastalıkları uzmanı kaymanın ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını ve eşlik eden yakınmaları sorgular. Her gözün görmesi ayrı değerlendirilir. Işık yansıması ve kapama testleriyle hizalanma incelenir; prizmalı ölçümlerle kaymanın miktarı belirlenebilir. Göz hareketleri, iki gözle görme ve derinlik algısı da değerlendirilir.
Kırma kusurlarının doğru ölçülmesi için özellikle çocuklarda damlalı muayene gerekebilir. Gözün ön ve arka bölümleri incelenerek görmeyi azaltan başka hastalıklar araştırılır. Kan testleri veya görüntüleme, öykü ve muayene bulgularına göre istenir. Göz kası elektromiyografisi, ultrasonografi ve görme alanı testi her hastada yapılan rutin şaşılık testleri değildir.
Şaşılık ve Göz Tembelliği Arasındaki Fark
Şaşılık gözlerin hizalanma sorunudur; göz tembelliği ise görmenin gelişim döneminde bir gözün yeterince iyi görmeyi öğrenememesidir. Şaşılık göz tembelliğine yol açabilir, ancak bu iki durum aynı anlama gelmez. Her şaşılıkta tembellik görülmediği gibi göz tembelliği göz kayması olmadan da gelişebilir.
Göz tembelliğinde gözlük, sağlam gözün belirli sürelerle kapatılması veya uygun hastalarda damla tedavisi kullanılabilir. Kapama süresini hekim belirler. Amaç, az gören gözün kullanımını artırmaktır; kapama her şaşılığı doğrudan düzeltmez. Erken değerlendirme, görme gelişiminin desteklenmesi açısından önemlidir.
Şaşılık Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Çocuklukta sürekli olarak aynı gözün kayması, beynin o gözden gelen görüntüyü kullanmasını azaltabilir. Bu durum göz tembelliği gelişmesine zemin hazırlayabilir. İki gözün birlikte çalışması ve derinlik algısı da etkilenebilir. Görme gelişimi sürerken tedavinin gecikmesi, daha sonra elde edilebilecek görsel kazanımı sınırlayabilir.
Yetişkinlerde ise çift görme, görsel yorgunluk ve baş pozisyonunu değiştirme ihtiyacı günlük yaşamı zorlaştırabilir. Göz kaymasının sosyal ilişkiler ve kişinin kendini rahat hissetmesi üzerinde de etkileri olabilir. Bununla birlikte her şaşılık aynı hızda ilerlemez ve her hastada aynı sonuçlar oluşmaz. Tedavi ihtiyacı yalnızca görünüm üzerinden belirlenmemelidir.
Şaşılık Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi her hastada ameliyat anlamına gelmez. Hekim, kaymanın tipi ve miktarının yanında görme gelişimini ve günlük yaşamı etkileyen yakınmaları dikkate alır.
Gözlük ve prizma kullanımı
Kırma kusuru olan kişilerde uygun gözlük reçetesi tedavinin bir parçasıdır. Hipermetropiye bağlı bazı içe kaymalar gözlükle kontrol edilebilir. Bazı yetişkinlerde prizmalı gözlük çift görmeyi azaltabilir; her kayma için uygun değildir.
Göz tembelliğinin tedavisi
Şaşılıkla birlikte göz tembelliği varsa, gözün hizalanmasına yönelik planın yanında görme gelişimini destekleyen ayrı bir tedavi gerekir. Uygun gözlüğün düzenli kullanılması, hekimce belirlenen kapama programı veya seçilmiş hastalarda damla tedavisi bu planın parçaları olabilir. Ailenin kendi kararıyla bir gözü kapatması ya da kapama süresini artırması önerilmez. Kontrollerde her iki gözün görmesi izlenerek tedavi yeniden düzenlenir.
Göz egzersizleri ve diğer yöntemler
Egzersizler, özellikle yakınsama yetersizliği gibi seçilmiş durumlarda önerilebilir. İnternetteki genel egzersizler tüm şaşılık türlerini düzeltmez. Uygun hastalarda botulinum toksin enjeksiyonu da değerlendirilebilir. Hangi yöntemin gerekli olduğu muayeneyle belirlenir.
Cerrahi tedavi
Gözlükle yeterince kontrol edilemeyen veya türü gereği cerrahi gerektiren kaymalarda göz kaslarının konumunu ya da etkisini değiştiren ameliyat uygulanabilir. Ameliyatın zamanı ve hedefleri kişiye göre belirlenir. İşlemin hazırlığı ve iyileşme süreci hakkında ayrıntılı bilgi şaşılık ameliyatı sayfasında yer alır.
Şaşılıkta Takip ve Günlük Yaşam
Şaşılık tedavisi tek muayeneyle tamamlanmayabilir. Kontrollerde görme düzeyi, gözlük numarası, kaymanın miktarı ve iki gözle görme yeniden değerlendirilir. Çocuk büyüdükçe reçete veya tedavi planı değişebilir. Gözlerin daha düzgün görünmesi, kontrollerin bırakılması için yeterli değildir; kayma azalsa bile göz tembelliği takibi devam edebilir.
Gözlük önerilen çocuklarda kullanım süresine uyulması ve çerçevenin yüze uygun olması önemlidir. Gözlük camının çizilmesi, çerçevenin kayması veya çocuğun gözlüğün üzerinden bakması tedavinin uygulanmasını zorlaştırabilir. Aile, okul ve hekim arasında iletişim kurulması kapama gibi tedavilere uyumu destekleyebilir.
Aralıklı kaymayı gösteren kısa bir video veya fotoğraf, muayenede belirti görülmediğinde öyküyü tamamlayabilir. Kaymanın artması, yeni çift görme ya da görmede değişiklik olduğunda planlanmış kontrol tarihi beklenmeden hekime haber verilmelidir. Çift görme yaşayan yetişkinler güvenli değerlendirme yapılana kadar araç kullanmamalıdır.
Şaşılıkta Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Göz kayması fark edilen çocukların değerlendirilmesi için okul çağı beklenmemelidir. Yetişkinlerde aniden başlayan kayma veya çift görme de gecikmeden değerlendirilmelidir. Şikâyete şiddetli baş ağrısı, güçsüzlük, konuşma bozukluğu, dengesizlik ya da görme kaybı eşlik ediyorsa acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Gerçek şaşılığın kendiliğinden düzeleceği varsayılmamalıdır. Bazı kaymalar gözlükle kontrol edilebilirken bazıları düzenli takip veya başka tedaviler gerektirir. Karar, kaymanın nedenine ve muayene bulgularına göre verilir.
Ailede şaşılık bulunması riski artırabilir. Ancak aile öyküsü olmayan kişilerde de şaşılık gelişebilir. Genetik yatkınlık, olası etkenlerden yalnızca biridir.
Özellikle hipermetropiye bağlı bazı içe kaymalarda gözlük yeterli olabilir. Başka türlerde gözlük görmeyi düzeltse de kaymayı tamamen ortadan kaldırmayabilir.
Göz hastalıkları uzmanına başvurulur. Çocukluk çağı şaşılıklarında ve karmaşık kaymalarda çocuk göz hastalıkları ve şaşılık alanında çalışan bir uzman değerlendirmesi gerekebilir.
Şaşılığı yalnızca ekran kullanımına bağlamak doğru değildir. Uzun süre yakın çalışmak göz yorgunluğunu artırabilir ve bazı kişilerde var olan yakınmaları daha belirgin hale getirebilir. Ancak kayma fark edildiğinde ekranı azaltmakla düzelmesini beklemek yerine göz muayenesi yapılmalıdır. Ekran alışkanlıkları, tanı ve gerekli tedavinin yerine geçmez.
Kayma sürekli olarak aynı gözde görülebileceği gibi gözler arasında değişebilir. Bazen bir göz karşıya bakarken diğeri kayar, bakış değiştirilince bu durum tersine döner. Hangi gözün ne kadar gördüğü ayrı ayrı ölçülmelidir; yalnızca dış görünümden görme düzeyi anlaşılmaz.
Süre, şaşılığın türüne ve eşlik eden göz tembelliğine göre değişir. Gözlük ve görme gelişiminin takibi uzun süre devam edebilir. Bazı hastalarda birden fazla tedavi yöntemi birlikte kullanılır. Kısa sürede her hastada kesin düzelme vaat eden uygulamalar yerine kişiye özel takip planı esas alınmalıdır.
Muayenede yalnızca yalancı şaşılık saptanırsa göz kaslarına yönelik tedavi gerekmez. Bununla birlikte gerçek şaşılık veya kırma kusuru birlikte bulunabilir ya da daha sonra gelişebilir. İzlem gerekip gerekmediğine hekim karar verir. Yeni veya belirginleşen kaymada önceki tanıya güvenerek muayene ertelenmemelidir.
İlişkili Branşlar
Tümünü Gör
